vrijdag 14 oktober

Lezing, Hoe leeg is het heelal?

Contact

Adres:
Cultuurhuis Sijthoff
Cultuurhuis Sijthoff Doezastraat
Doezastraat 1 B
2311 GZ LEIDEN
Plan je route

Let op! Door omstandigheden is deze lezing een week eerder dan oorspronkelijk gepland!

De astrofysicus Heino Falcke werd wereldberoemd toen hij met zijn team op 10 april 2019 als eerste in staat was een zwart gat in het heelal te fotograferen. In zijn vrije tijd is hij lekenpredikant. Hoe verhoudt zijn wetenschappelijk werk zich tot zijn religieuze wereldbeschouwing?

Heino Falcke wil inspireren
Miljoenen volgen de livestream als hoogleraar sterrenkunde Heino Falcke op 10 april 2019 de eerste opname van een zwart gat aan de wereld toont. De vurige foto door de Event Horizon Telescope is de kroon op een zoektocht die al begint tijdens Falckes studietijd. Over een stille jongen die mensen inspireert om samen te werken aan zijn droom.
Hij is een denker, met pa…

Let op! Door omstandigheden is deze lezing een week eerder dan oorspronkelijk gepland!

De astrofysicus Heino Falcke werd wereldberoemd toen hij met zijn team op 10 april 2019 als eerste in staat was een zwart gat in het heelal te fotograferen. In zijn vrije tijd is hij lekenpredikant. Hoe verhoudt zijn wetenschappelijk werk zich tot zijn religieuze wereldbeschouwing?

Heino Falcke wil inspireren
Miljoenen volgen de livestream als hoogleraar sterrenkunde Heino Falcke op 10 april 2019 de eerste opname van een zwart gat aan de wereld toont. De vurige foto door de Event Horizon Telescope is de kroon op een zoektocht die al begint tijdens Falckes studietijd. Over een stille jongen die mensen inspireert om samen te werken aan zijn droom.
Hij is een denker, met pauzes tussen zorgvuldige formuleringen. Een introvert die als kind zijn eigen computerspellen programmeerde en die nog steeds worstelt met belangst, maar ook een sociale sporter en een lekenpredikant die zijn geloof deelt met jongeren. En een wetenschapper die op festivals vertelt over zijn onderzoek en die leiding gaf aan een wereldwijd onderzoeksproject. Als het nodig is, loopt sterrenkundige Heino Falcke dwars over zijn verlegenheid heen het podium op. ‘Ik wil contact maken met mensen, iets overbrengen.’
Het inspireren past bij hem. Als jonge sterrenkundige publiceert hij wetenschappelijke artikelen over het eetgedrag van zwarte gaten – essentieel om naam te maken als onderzoeker. Maar hij start óók een nieuwsbrief en organiseert een conferentie voor vakgenoten. Alles om zijn collega’s blijvend te interesseren in het hart van de Melkweg. Heino Falcke heeft een droom, en alleen een gemeenschap die decennia in stand blijft kan die uit laten komen.

Fotograferen wat onzichtbaar is
Falcke is ervan overtuigd geraakt dat het mogelijk is om een opname te maken van wat per definitie onzichtbaar is: een zwart gat, misschien wel de meest bizarre voorspelling van Einsteins Algemene Relativiteitstheorie. De zwaartekracht van die ingestorte reuzensterren is zo intens, dat zelfs het licht er niet aan kan ontsnappen. Wetenschappers hebben er daarom nog nooit een kunnen zien.
Toch is zo’n foto mogelijk, realiseert Falcke zich als hij oude theoretische studies doorneemt. Door hun intense zwaartekracht bundelen zwarte gaten het licht dat langs ze scheert als een vergrootglas. De ‘schaduw van een zwart gat’, doopt hij het verschijnsel in 2000, en rekent met twee collega’s in twee (verwijst naar een andere website)artikelen(verwijst naar een andere website) voor dat je die in beeld kunt brengen met een wereldwijd netwerk van gekoppelde radiotelescopen. Maar de benodigde techniek bestaat nog niet, net zo min als de theoretische modellen die de metingen kunnen duiden. Dat alles opbouwen wordt jaren werk door een wetenschappelijke gemeenschap die dan nog niet bestaat. Het begin van jarenlange diplomatie.

Bühne
Event Horizon Telescope heet het resultaat: een wereldwijde samenwerking die vanaf 2017 opnames maakt van de grootste zwarte gaten aan de hemel. Falcke haalt een grote Europese ERC Synergy Grant, BlackHoleCam genoemd, binnen om de samenwerking mede mogelijk te maken. In de EHT en in zijn groep probeert hij de spagaat tussen aanjager en verbinder. ‘Het mooiste vind ik het als mensen terechtkomen op een plek waar ze hun beste werk kunnen doen en samenwerken aan een gemeenschappelijk doel.’
Zo werkt het niet altijd. ‘Soms werd een overlegvergadering ineens een politieke strijd. Dan moet je voor jezelf vechten omdat je anders wordt ondergesneeuwd. Hoe doe je dat zonder jezelf te verliezen? Het moet bij je blijven passen.’

Overtuiging
‘Sommige collega’s zeggen dat ik wat missionaris-achtig ben’, lacht Falcke. Het verrast hem niet: ‘Als ik ergens gepassioneerd over ben, wil ik dat delen om mensen te inspireren.’ De wetenschapper en lekenpredikant ziet geen spanning tussen natuurwetenschap en geloofsovertuiging: ‘De kerk heeft vroeger veel uitstekende onderzoekers opgeleid. Geloof was voor hen nooit een probleem, maar eerder een motivatie, om goede wetenschap te doen.’
Complexe vraagstukken kun je niet puur met wetenschap beantwoorden, zegt Falcke. Hij noemt de coronapandemie als voorbeeld: ‘Wetenschap geeft je informatie over hoe het virus zich gedraagt. Maar als maatschappij moet je al die feiten samenbrengen en tot een beslissing komen. Hoe bepalen we samen wat goed is voor ons? Dat raakt aan je cultuur en je wereldbeeld.’
‘De Bijbel vind ik hierbij een prachtig, authentiek hulpmiddel: de neerslag van meer dan 2000 jaar worstelen met dit soort vraagstukken. Om dat weg te gooien en te zeggen dat je God niet nodig hebt omdat je alle vragen kunt beantwoorden met natuurkunde – dat vind ik gewoon arrogant.’

Je eigen pad vinden
Of het nu gaat over geloof of over wetenschap: voor Falcke staat de eigen keuze centraal. ‘Doordrammen tot je gelijk krijgt, manipuleren, daar heb ik een hartgrondige hekel aan. Het mooiste is als iemand zelf de keus maakt: dit raakt me, dit past bij me.’
Zo zoekt de sterrenkundige ook zijn collega’s en studenten: ‘Ik vertel promovendi niet dat ze het precies zo moeten doen zoals ik vroeger heb gedaan.’ Liever raadt hij artikelen aan en nodigt ze uit om vragen te stellen. ‘Dan komen ze terug met andere ideeën of gaan ze een paar maanden samenwerken met een andere onderzoeksgroep. Eigenwijsheid, zelfstandigheid, daar ben ik niet bang voor: je moet je eigen pad vinden als onderzoeker. Iemand die alles doet wat ik zeg, dat zou misschien weleens makkelijk zijn… maar interessante wetenschap levert dat niet op.’
(Uit: https://www.ru.nl/onderzoek/prijzen-prestaties/eerste-foto-zwart-gat/heino-falcke-inspireren/)

Na de pauze begeleidt journalist Maarten Baanders het gesprek tussen de aanwezigen en de spreker

Entree: € 10 – studenten € 7,50

Naar reserveren en betalen

Wanneer

  • Vrijdag 14 oktober 2022 20.00 - 22.00 uur

Locatie